خروج به نفع تاریخ

طاهره زینالی / روزنامه نگار>>

در دل بازار تاریخی ارومیه، میان طاق‌ها و حجره‌هایی که سال‌ها شاهد تپش زندگی مردم و جریان فرهنگ و دین این شهر بوده‌اند، بنایی استوار ایستاده که قصه‌ای از تاریخ، هنر و ایمان را در هر آجر و کاشی خود نهفته دارد: «مسجد جامع ارومیه».
بنای این مسجد، به سده سوم هجری برمی گردد و گنبدخانه ی آن یادگار درخشان دوران سلجوقی، نه تنها شاهکاری بی‌نظیر در معماری اسلامی است، بلکه سندی زنده از پیوستگی تاریخی، فرهنگی و دینی این دیار محسوب می‌شود؛ بنایی که هر گوشه آن، داستانی از ذوق هنری، ایمان و استقامت مردمان گذشته را بازگو می‌کند.
مسجد جامع ارومیه با ترکیب هنرمندانه فضاهای داخلی، طاق‌های پیچیده و تزئینات منحصر به فرد، جلوه‌ای از شکوه معماری ایران در قرون گذشته را به نمایش می‌گذارد. این اثر، علاوه بر ارزش هنری و باستان‌شناسی، یادآور هویت تاریخی و شهری آذربایجان غربی است و ظرفیت آن را دارد که چهره‌ای جهانی از ارومیه ارائه دهد و نام این شهر را در پهنه فرهنگ و میراث بشری برجسته کند.
اکنون، پس از سال‌ها پژوهش، مطالبه و پیگیری، مسجد جامع ارومیه بار دیگر در آستانه ثبت در فهرست جهانی یونسکو قرار گرفته است. مسیر این هدف والا، همواره با چالش‌هایی همراه بوده؛ از حضور حوزه علمیه در عرصه بنا و تخریب بخشی از حجرات تاریخی گرفته تا پیچیدگی‌های مدیریتی و اجرایی گذشته. با این حال، تلاش‌های مستمر دو سال اخیر میراث فرهنگی، همکاری دانشگاه ارومیه و همدلی ایجاد شده بین مسئولان استانی و شهری با درایت استاندار آذربایجان‌غربی و حمایت نماینده ولی‌فقیه در استان، جرقه‌ای از امید را در دل دوستداران میراث فرهنگی روشن کرده‌است.این تلاش‌ها، فراتر از حفظ یک بنای تاریخی، تلاشی است برای احیای هویت، انتقال فرهنگ و تاریخ ارومیه به جهان و نشان دادن ارزش‌های انسانی، هنری و دینی این سرزمین به نسل‌های امروز و فردا.
مسجد جامع ارومیه، با قدمت چند قرن خود، اکنون آماده است تا نه تنها قصه‌ای از گذشته، بلکه پیام‌آور امید و همبستگی فرهنگی در سطح جهانی باشد.
آوای آزاد برای واکاوی مسیر پرفراز و نشیب قرار گرفتن مسجد جامع در لیست مساجد ایرانی ثبت جهانی یونسکو به سراغ مظفر عباس‌زاده، مجری طرح پرونده مسجد جامع ارومیه برای قرار گرفتن در لیست مساجد ایرانی برای ثبت در یونسکو رفته و موضوع را واکاوی کرده است.
جناب آقای عباس زاده پرونده ثبت جهانی مسجد جامع ارومیه چه زمانی و چگونه تهیه شد؟
تهیه پرونده با تمرکز بر معماری، باستان‌شناسی، قدمت، تاریخ و هر آنچه که ارزش این اثر تاریخی بی‌نظیر را نشان دهد، در سال 1403 آغاز و پایان خرداد ماه سال 1404 به وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ارسال شد. در پالایش اولیه ۱۶ مسجد با کمترین چالش در فهرست اولیه ثبت جهانی قرار گرفتند، اما برخی مسجدها به دلیل چالش‌هایی که داشتند، از جمله مسجد جامع ارومیه، از لیست اولیه حذف شدند.
مشکلاتی که باعث حذف مسجد جامع ارومیه از لیست اولیه شد، چیست؟
استقرار حوزه علمیه در مسجد جامع و تخریب حجرات ضلع شمالی و غربی و صحن اصلی، مهم‌ترین چالش بود. در ثبت جهانی، حفظ بافت تاریخی در عرصه و حریم اثر اهمیت دارد. اگرچه در حریم مشکل نداریم و بخشی از بازار، مسجد اعظم و محوطه آزادسازی شده است، اما ساختمان حوزه علمیه در عرصه مانع اصلی است و باعث شد مسجد از فهرست اولیه حذف شود.
چه اقداماتی تاکنون برای رفع این مشکلات انجام شده است؟
میراث فرهنگی از دو سال گذشته برای بازسازی حجرات ضلع شرقی اقدام کرد. الحاقات اضافی و زواید موجود در گنبد حذف شد، محراب و کتیبه‌ها مرمت و احیا شدند، حریم مسجد آزادسازی شد و محوطه باستان‌شناسی مرتب گردید. حدود ۱۶ میلیارد تومان صرف این اقدامات شد. تقریباً همه اقداماتی که در حوزه اختیارات میراث فرهنگی بود و بدون معارض می‌توانست انجام شود، در دو سال گذشته انجام شده است.
پس چه چیزی باعث شد مسجد جامع هنوز در فهرست جهانی قرار نگیرد؟
تنها مانع باقی‌مانده، ساختمان حوزه علمیه بوده که در عرصه مسجد احداث شده و تعدادی از حجـــــــرات شمالی و غربی را تخریب کرده است. میراث فرهـنگی و مجموعه مدیریت استان از دهه ۷۰ مخالفت خود را اعلام کرده‌اند و تقریباً هر سال پیشنهاداتی برای خروج حوزه ارائه شده، اما به دلیل نگــــــــــــرانی از رونـــد ادامــــه تحصیل طلاب و مسائل مالی، نتیجه‌ای حاصل نشده بود.
آیا برنامه‌ای برای انتقال حوزه علمیه وجود دارد؟
بله، از اسفند سال گذشته و با مطرح شدن مجدد پرونده ثبت جهانی مساجد ایرانی، میراث فرهنگی و دانشگاه ارومیه پیگیری‌ها را از سر گرفتند. مجتمع نارون اخیراً در اختیار حوزه علمیه امام خمینی قرار گرفت تا از مسجد جامع به محل جدید منتقل شوند.
بازسازی مسجد جامع بعد از انتقال حوزه علمیه چگونه خواهد بود؟
پس از تخریب ساختمان حوزه علمیه، حجرات ضلع شمالی و غربی بازسازی خواهند شد.نقشه‌ها و برآورد مالی آماده است و هدف این است که تا موعد بازدید هیأت بازرسی یونسکو، بازسازی و مرمت کامل انجام شود.

چه میزان از عملیات بازسازی تاکنون انجام شده است؟
حدود ۹۵ درصد اقداماتی که میراث فرهنگی می‌توانست انجام دهد، تاکنون انجام شده و منتظریم ساختمان حوزه علمیه تخریب شود تا بازسازی کامل مجموعه آغاز گردد.
چه زمانی بازدید هیأت یونسکو انجام خواهد شد؟
پرونده داخلی تا پایان دی‌ماه باید به یونسکو ارسال شود. پس از آن، بازدید میدانی هیأت یونسکو در بازه سه تا شش ماه آینده انجام خواهد شد، اما بازدید عملی حداکثر تا پایان سال آینده رخ خواهد داد.
چرا ثبت جهانی مسجد جامع ارومیه اهمیت دارد؟
شهر ارومیه در افق ۱۰ ساله فاقد شاخصه‌های جهانی است و مسجد جامع با مساحتی حدود دو هزار متر می‌تواند وجهه جهانی شهر را معرفی کند. برخلاف شهرهایی مانند تبریز، اصفهان یا شیراز که چندین شاخصه مهم جهانی دارند، ارومیه تنها با مسجد جامع می‌تواند جایگاه جهانی پیدا کرده و توجه گردشگران و پژوهشگران را جلب کند.
مسجد جامع ارومیه چه ویژگی‌هایی دارد که آن را برای ثبت جهانی مناسب می‌کند؟
مسجد جامع ارومیه سبک معماری ایرانی ویژه‌ای دارد که در هیچ جای دیگر ایران مشابه آن وجود ندارد. این مسجد کمتر دست‌خورده است و مرمت‌های انجام شده، اصالت آن را حفظ کرده است. بنابرایـــــــــن در پرونده مســـــــــاجد ایرانی، جایگاه ویــــــــــژه‌ای دارد و می‌تواند به‌عنوان نمونه‌ای منحصر به فرد از معماری مساجد ایرانی ثبت جهانی شود.
چه اقدامات مهم دیگری برای آماده‌سازی ثبت جهانی انجام شده است؟
مرمت محراب و کتیبه‌ها، حذف الحاقات اضافی و زواید گنبد، بازسازی حجرات شرقی، آزادسازی حریم، ساماندهی محوطه باستان‌شناسی و تهیه پرونده داخلی کامل، همه از جمله اقداماتی است که انجام شده و آماده‌ایم تا بازدید هیأت یونسکو با موفقیت انجام شود.

امید شما نسبت به نتیجه نهایی چیست؟ آیا مسجد جامع نظر هیات بازرسی یونسکو را جلب خواهد کرد؟
خوشبین هستم که نتیجه مثبت حاصل شود. مسجد جامع ارومیه فرصت بی‌نظیری برای معرفی شهر ارومیه به‌طور جهانی و ملی است و تمام تلاش‌ها برای رفع چالش‌ها و آماده‌سازی نهایی در جریان است.
در پایان موضوعی هست که مایل باشید بیان کنید؟
باید خاطرنشان کنم که حوزه علمیه امام خمینی به صورت موقت از مسجد جامع جابجا شده است، بعد از مرمت و بازسازی مسجد جامع ، از آنجایی که کارکرد مساجد ترویج دین و مکتب اسلامی بوده است، می‌تواند در برخی حجرات با ملاحظات حفظ و صیانت از این اثر تاریخی در قسمتی از مسجد مستقر شوند.