احیای دریاچه ارومیه بدون اصلاح الگوی کشت ممکن نیست

مجید رستگاری مدیرعامل آب منطقه‌ای آذربایجان‌غربی گفت: مجموع مساحت حوضه آبریز دریاچه ارومیه حدود ۵۰ هزار کیلومتر مربع است که خود دریاچه حدود ۱۰ درصد این مساحت را شامل می‌شود. اقدامات مربوط به احیای دریاچه ارومیه از زمانی آغاز شد که روند کاهش آورد دریاچه شدت گرفت. در سال ۱۳۹۳، با مشاهده وخامت وضعیت، کارگروهی تحت عنوان «کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه» تشکیل شد. دستگاه‌های مختلفی از جمله سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه و وزارت کشور در این کارگروه حضور داشتند. هدف این کارگروه ابتدا تثبیت و سپس احیای دریاچه بود. برای تثبیت، یک حجم مشخص آب هدف‌گذاری شد و برای احیا نیز رسیدن به تراز اکولوژیک معادل ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب مدنظر قرار گرفت. بر همین اساس، ۲۸ تکلیف برای دستگاه‌های اجرایی تعیین شد که بخشی از آن به وزارت نیرو اختصاص یافت.
مدیرعامل آب منطقه‌ای آذربایجان غربی در خصوص وظایف وزارت نیرو در کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه تاکید کرد: وزارت نیرو نیز موظف به انجام اقدامات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری شد. اقدامات سخت‌افزاری شامل اجرای پروژه‌های کلان و اقدامات نرم‌افزاری شامل تعادل‌بخشی، نصب کنتور، انسداد چاه‌ها و کنترل برداشت‌ها بود. برای دستیابی به هدف ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب، مقرر شد حدود ۳.۱ میلیارد مترمکعب آب به دریاچه تخصیص یابد که سهم استان‌ها و انتقال بین‌حوضه‌ای نیز در آن مشخص شد که سهم وزارت نیرو در انتقال بین حوزه‌ای آب، 600 میلیون مترمکعب بود. در بخش انتقال بین‌حوضه‌ای، دو پروژه بزرگ اجرا شد؛ انتقال آب از طریق سد کانی‌سیب، تونل ۳۶ کیلومتری، کانال 11 کیلومتری و 28 کیلومتر مسیر رودخانه گدار و همچنین مسیر سد سیلوه و کانال جلدیان. خوشبختانه اکنون بخش عمده این پروژه‌ها به بهره‌برداری رسیده و انتقال آب در حال انجام است.
او با بیان اینکه این اقدامات سبب شد وضعیت دریاچه نسبت به گذشته بهبود پیدا کند، تصریح کرد: با این حال تبخیر قابل حذف نیست اما از طریق انتقال آب و بارش‌ها می‌توان آثار آن را تا حدی جبران کرد. اگر بخواهیم وضعیت فعلی را نسبت به هدف احیا بیان کنیم، هنوز فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. طی سال‌های اخیر سه دوره خشکسالی متوسط و یک دوره خشکسالی شدید را تجربه کرده‌ایم و همین موضوع باعث شد سال گذشته یکی از پایین‌ترین سطوح آب دریاچه ثبت شود. عوامل مؤثر بر وضعیت دریاچه دو دسته‌اند: عوامل اقلیمی و عوامل انسانی. تغییر اقلیم خارج از کنترل ماست اما بخشی از مسائل به نحوه بهره‌برداری انسانی از منابع برمی‌گردد؛ از جمله توسعه کشاورزی و کشت محصولات پرآب‌بر. الگوی بارش‌ها حتی در داخل یک استان هم ثابت نیست و گاهی در شمال و گاهی در جنوب استان دچار تنش آبی می‌شویم.

کشاورزی غیراستاندارد علیه دریاچه ارومیه
رستگاری گفت: سال گذشته در جنوب استان که حدود 70 درصد آب ورودی دریاچه، در قالب زرینه رود، سیمینه رود، مهاباد و گدار چای از آن تامین می‌شود، کمترین آورد دوره آماری‌شان را داشتیم. برخی مسائل اما بر دوش ما و عملکرد انسانی است. توسعه کشاورزی و کاشت محصولات پرآب‌طلب در حاشیه دریاچه، تاثیر بسیاری برکاهش سطح آب دریاچه دارد و همکاران ما در وزارت جهاد کشاورزی باید بر اساس مصوبات ستاد احیا، تغییر الگوی کشت را محقق کنند. در حال حاضر حدود ۵۰ درصد الگوی کشت منطقه به محصولاتی مانند چغندر، سیب و یونجه اختصاص دارد.
روشن است که نمی‌توان هم‌زمان هدف احیای دریاچه را دنبال کرد و در عین حال الگوی کشت پرمصرف را حفظ نمود. از این رو، تغییر الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین و حمایت از کشاورزان ضروری است.
مدیرعامل آب منطقه‌ای آذربایجان غربی با اشاره به اینکه برای رسیدن به تراز اکولوژیک باید به حدود ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب برسیم، افزود: اکنون حجم آب دریاچه حدود ۴.۱۵ میلیارد مترمکعب است. این عدد در سال گذشته حدود ۳.۸ میلیارد مترمکعب بود اما این به معنای احیای کامل دریاچه نیست و صرفاً می‌توان آن را آغاز روند احیا دانست. در حال حاضر حال دریاچه ارومیه خوب است اما این تنها شروع روند احیا است که ادامه این روند به افزایش بارش‌ها و کاهش مصرف آب از سوی مردم بستگی دارد. از نگاه ما در وزارت نیرو، هر آنچه در حوزه مسئولیت ما بوده انجام شده است؛ از انتقال بین‌حوضه‌ای تا لایروبی و مدیریت منابع. بخشی از رودخانه‌ها به هم متصل شده‌اند تا آب بدون اتلاف به پیکره دریاچه برسد اما گام بعدی، مشارکت مردم است. کاهش مصرف، اصلاح الگوی بهره‌برداری و آگاهی عمومی ضرورت دارد.
او افزود: هیچ تضمینی وجود ندارد که بارش سال آینده مشابه امسال باشد؛ بنابراین باید مصرف را با شرایط اقلیمی تطبیق دهیم. از سال ۱۳۹۳ نیز مقرر شد سهم مصرف آب کشاورزی 40 درصد کاهش یابد و توسعه اراضی جدید متوقف شود. با این حال هنوز در برخی مناطق شاهد توسعه اراضی کشاورزی هستیم که نیازمند همکاری وزارت جهاد کشاورزی، منابع طبیعی، وزارت نیرو و قوه قضاییه است. تغییر الگوی کشت و حرکت به سمت محصولات کم‌آب‌بر و روش‌های نوین آبیاری نیازمند منابع مالی است و کشاورزان بدون حمایت نمی‌توانند این تغییر را اجرا کنند.
سدسازی‌ها تاثیری بر شرایط دریاچه ارومیه نداشتند
رستگاری در پاسخ به پرسشی درباره رهاسازی آب سدها برای دریاچه و تأثیر آن بر تامین آب شرب مردم، تأکید کرد: تأمین آب شرب خط قرمز وزارت نیرو است. سال گذشته تنش آبی شدیدی را از سر گذراندیم و همه احساس می‌کردند به بحران برسیم. به عنوان نمونه، سد بوکان به عنوان تامین‌کننده آب شرب 23 شهر و 139 روستا با جمعیتی بالغ بر 3 و نیم میلیون نفر، کمبود آب شدیدی را از سر می‌گذراند ولی مسئولان کشور اعم از معاون محترم وزیر نیرو، استاندار محترم و شخص رئیس جمهور، به شکل روزشمار پیگیر تامین آب مورد نیاز مردم بودند. با همین عزم بود که حتی در آن شرایط توانستیم معادل 18 ماه آب شرب مردم را ذخیره کنیم.
مدیرعامل آب منطقه‌ای آذربایجان غربی در ادامه تببین کرد: ابتدا ذخایر مورد نیاز آب شرب در سدها حفظ می‌شود و پس از آن در صورت امکان، آب برای نیازهای زیست‌محیطی، حقآبه کشاورزان عزیز و دریاچه تخصیص پیدا می‌کند. در سال گذشته بیش از یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب آب از سدهای استان به سمت دریاچه هدایت شد اما نباید تصور شود که سدها عامل اصلی احیای دریاچه‌اند؛ نقش اصلی را همچنان آورد آب رودخانه‌ها و شرایط بارشی ایفا می‌کنند.
او با بیان اینکه گاهی انتقاد می‌کنند که سدسازی‌ها باعث بروز مشکلات دریاچه ارومیه است، ادامه داد: این ادعا از دقت کافی برخوردار نیست. اولا دو سد بزرگ این حوزه، یعنی سد مهاباد و سد بوکان در زمان رژیم سابق ساخته شده بود. در مجموع سه سد دیگر وجود دارد که مجموع ظرفیت آب مجموع این پنج سد، 1 میلیارد و 400 میلیون مترمکعب است که در مقایسه با حجم آب دریاچه ارومیه عددی به حساب نمی‌آید، در حالی که 500 میلیون مترمکعب از آن، مستقیما آب مورد نیاز مردم را تامین می‌کند. به عبارتی اگر آب شرب مردم را از حجم آب سدها کسر کنیم، تاثیر چندانی بر شرایط دریاچه ارومیه نخواهند داشت.
تحقق وظایف وزارت نیرو در قبال دریاچه ارومیه
رستگاری در پایان اعلام کرد: اگر بخواهم خبر خوبی بدهم، باید بگویم که هر آنچه در حوزه مسئولیت
وزارت نیرو بوده انجام شده است و تلاش می‌کنیم انتقال آب ادامه پیدا کند تا بخشی از تبخیر جبران شود. با این حال، درباره آینده دریاچه وعده قطعی نمی‌توان داد و همه چیز به استمرار بارش‌ها و همکاری مردم وابسته است. موضوع دریاچه ارومیه فقط مسئله وزارت نیرو نیست. همه دستگاه‌ها، جوامع محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد و مردم باید در این مسیر مشارکت کنند تا بتوانیم وضعیت دریاچه را بهبود دهیم. از نگاه من به عنوان متولی امر آب در استان، هر آنچه در توان و اختیار داشته‌ایم با نهایت توان در میدان اجرا کرده‌ایم. در حال حاضر سه مأموریت اصلی را دنبال می‌کنیم: تأمین آب شرب مردم، تأمین آب کشاورزی و همچنین موضوع دریاچه ارومیه که در اولویت‌های جدی ما قرار دارد. هر میزان بارشی که اتفاق می‌افتد تلاش می‌کنیم بدون اتلاف به دریاچه برسد. اقداماتی مانند لایروبی، مسیرگشایی و آزادسازی مسیرها با همین هدف انجام شده است.